Uczeń twórczy

UCZEŃ TWÓRCZY TO NADZIEJA CZY PROBLEM

WE WSPÓŁCZESNEJ SZKOLE?

Artykuł ukazał się w Kwartalniku Edukacyjnym nr 3 (62) jesień 2010, str.20 – 31, wydawanym przez Podkarpackie Centrum Doskonalenia Nauczycieli w Rzeszowie.

Motto: W każdym wieku można rozpocząć nową aktywność twórczą.

Wstęp

W pracach dotyczących edukacji mamy do czynienia z terminami: twórczy uczeń, twórczy nauczyciel, twórcze wychowanie, twórcze metody nauczania, twórcza inicjatywa. Wielu z nas zastanawia się: co tak naprawdę znaczą te terminy? Co myśleć o twórczości? Czy stanowi ona oznakę geniuszu, uzdolnień artystycznych czy choroby?

Głównym celem mojej pracy jest uprzystępnienie psychopedagogicznej wiedzy o twórczości w „pigułce”, wyjaśnienie podstawowych terminów dotyczących twórczości, kreatywności i innowacyjności. Spróbuję poszukać odpowiedzi na pytania: czy dziecko zdolne to równocześnie dziecko twórcze? Czy możliwe jest bycie twórczym? W jaki sposób to stwierdzić? Szkoła rozwija czy tłumi twórcze zdolności? Jak nauczyciel może odróżnić dziecko zdolne od trudnego?

Co to jest twórczość?

Nazwa oraz pojęcie twórczości w rozumieniu działań człowieka przynoszących rzeczy nowe i cenne pojawiły się około 100 lat temu. Według W. Tatarkiewicza w historii kultury europejskiej zostały utworzone trzy rozumienia twórczości:
1. Jako działań Boga.
2. Jako działań artysty.
3. Jako działań człowieka.
[1]

W średniowieczu uważano, że twórcą jest jedynie Bóg. W XIX w. pojęcie twórczości uległo znacznemu przekształceniu. Po pojęciem twórczości zaczęto rozumieć wytwarzanie Twórczość stała się robieniem rzeczy nowych a nie robieniem rzeczy z niczego. W XX wieku twórcą jest każdy człowiek zdolny do wytwarzania nowości, nowego dzieła lub nowego działania. Twórczość oznacza każde działanie człowieka wykraczające poza schemat.

Nowym poglądem na twórczość jest pankreacjonizm głoszący, że twórcze jest każde działanie człowieka wykraczające poza prostą receptę i że każdy człowiek jest twórczy, gdy nie ogranicza się do powtarzania i naśladowania tego, co zrobili przed nim inni ludzie. „Nieważne jest, co się tworzy, byle tworzyć” [2] .

Pedagogiczną odmianą pankreacjonizmu jest pedagogiczny kreacjonizm głoszący,

że w dziedzinie kształcenia i wychowania nie może być mowy o osiągnięciu znaczących wyników, jeżeli działalność uczestniczących w edukacji podmiotów (uczeń, nauczyciel, szkoła) nie będzie działalnością twórczą. Proces kształtowania osobowości młodego człowieka powinien mieć charakter twórczy[3].

Wybrane definicje twórczości:

„ Twórczością jest to, co zostało uznane za twórcze przez osoby kompetentne w danej dziedzinie” – Teresa Amabile.

„Twórczość to aktywność przynosząca wytwory dotąd nieznane, a zarazem społecznie wartościowe” – Zbigniew Pietrasiński.

„Twórcze to nowe i cenne - oto prosta i dobra odpowiedź” – Andrzej Góralski.

Jest kilka teorii twórczości podobnie jak jest wiele definicji twórczości.

Według Krzysztofa J. Szmidta twórczość jest działalnością człowieka przynoszącą rezultaty obiektywnie lub/i subiektywnie nowe oraz wartościowe, we wszelkich dziedzinach życia, zwłaszcza w nauce, sztuce i kulturze; jako taka jest przedmiotem badań i teorii wielu dyscyplin naukowych. To postawa, styl działania umożliwiający pokonanie rutyny, nawyków, schematów myślenia i działania. Jest to działalność przynosząca wytwory: dzieła sztuki, wynalazki, sposoby postrzegania świata, metody działania cechujące się nowością i posiadające pewną wartość estetyczną, użytkową, etyczną, poznawczą bądź inną przynajmniej dla samego podmiotu tworzącego. Aby wytwór uznać za dzieło twórcze, musi spełniać kryteria: nowość, oryginalność, społeczna użyteczność i generatywność (ponadczasowość)[4].

Czy każdy z nas może być twórczy? Czy możemy w ten sam sposób traktować największe dzieła geniuszu ludzkiego i wytwory twórczości codziennej?

Naukowcy wyodrębnili dwa bieguny twórczości: elitarne i egalitarne. W podejściu elitarnym jest mowa o wybitnych twórcach, których wytwory wnoszą coś nowego, znaczącego w rozwój kultury, nauki, techniki, są powszechnie znane i cenione. Stanowisko to wyklucza dzieci i dlatego jest odrzucane przez pedagogów preferujących podejście egalitarne, które mówi, że każdy człowiek, każde dziecko jest w różnym stopniu twórcze. Twórczość jest cechą powszechnie występującą tylko niejednakowo rozwiniętą. Edward Nęcka uważa, że w wypadku ludzi genialnych zdolność ta jest szczególnie dobrze rozwinięta.

Według tego stanowiska twórczość jest nieodłączną cechą człowieka, przynależną każdej normalnie funkcjonującej osobie, zdolnej do rozwoju[5]. Dobrze to charakteryzuje słynne powiedzenie A. Maslowa, że świetna zupa może być bardziej twórcza niż drugorzędny obraz, wystarczy świadomie patrzeć, pytać i słuchać[6]. Działaniem twórczym będzie ułożenie kompozycji kwiatowej przez ucznia czy udekorowanie pracowni w sposób oryginalny, inny niż zazwyczaj. Pedagodzy uważają, że twórczość jest podatna na oddziaływania treningowe i stymulacyjne, da się jej nauczyć. Twórczość dzieci stanowi bardzo ważny wskaźnik ich rozwoju psychospołecznego i umysłowego.

Co nam przeszkadza w byciu kreatywnym?

Termin bariery utożsamiany jest z wszelkimi czynnikami utrudniającymi proces twórczy. Zdaniem Rogera von Oecha w rozwoju kreatywności przeszkadzają nam pewne nawyki, postawy umysłowe, które nie pozwalają nam zejść z utartego szlaku w sytuacji nowej i twórczej, zmuszając nas do ciągłego „myślenia o tym samym”[7]. Nawyki te wyrażają się w przekonaniach:

· - zawsze istnieje poprawna odpowiedź;

· - to nielogiczne;

· - trzymaj się zasad;

· - bądź praktyczny;

· - zabawa jest lekkomyślna;

· - to nie moja specjalność;

· - nie bądź głupcem;

· - unikaj dwuznaczności;

· - źle jest błądzić;

· - nie jestem twórczy.

Bariery umysłowe poznawcze są związane z funkcjonowaniem wyobraźni i myślenia. Sztywność myślenia czyli niezdolność przezwyciężenia raz przyjętego stanowiska, punktu widzenia, trzymanie się tych samych sposobów rozwiązywania problemów, mimo że w nowej sytuacji zawodzą, taktyka kury. Pietrusiński. Z.): „Jeśli popadłeś w impas, zbadaj, czy nie stałeś się ofiarą < taktyki kury>. Gdy kura zobaczy pożywienie ćwierć metra za siatką, przeciska głowę przez oczka. Powtarza te próby bezskutecznie, choć kilka metrów obok jest przejście na drugą stronę. Człowiek pogrążony po uszy w działaniu też czasem staje się ślepy na możliwość pójścia w całkiem innym kierunku”[8].

Co rozumiemy przez terminy kreatywność i innowacyjność?

Bardzo popularnym terminem, często używanym także przez nauczycieli jest kreatywność. Kreatywność jest to cecha indywidualna człowieka, polegająca na zdolności do wytwarzania nowych pomysłów. Jest ściśle związana z procesami motywacyjnymi i cechami osobowości. Kreatywny jest człowiek a nie wytwór czy stowarzyszenie. Kreatywność to tworzenia nowych rozwiązań w procesie nauki i pracy[9].

Innym popularnym pojęciem mylonym z twórczością jest innowacyjność. Według Słownika Języka Polskiego PWN, innowacja to „wprowadzenie czegoś nowego; rzecz nowo wprowadzona; nowość; nowatorstwo, reforma” a innowator to „człowiek wprowadzający innowacje”[10].

Kreatywność jest cechą człowieka, a nie jest to wytwór czy stowarzyszenie. Jest to tworzenie nowych rozwiązań w procesie nauki i pracy. Innowacyjność to wprowadzanie, wykorzystywanie tych rozwiązań w praktyce. Ludzie kreatywni generują pomysły, a innowatorzy wdrażają je do praktyki. Człowiek o rozwiniętej postawie twórczej generuje pomysły i stosuje je w praktyce[11]. Osoba twórcza poszukuje oryginalnych rozwiązań, dąży do zmiany, jest ciekawska, pomysłowo łączy odległe skojarzenia, umiejętnie wykorzystuje zmysły wzroku, słuchu, dotyku, smaku i węchu. Bardzo ważną właściwością ludzi twórczych jest duża energia i pracowitość.

Innym istotnym elementem twórczości jest poczucie humoru. Człowiek twórczy ma filozoficzne poczucie humoru, co oznacza, że śmieje się razem z innymi ludźmi, ale nie z ludzi. Ludzie dowcipni w atmosferze humoru efektywniej rozwiązują problemy dlatego, że humorem i twórczością rządzą podobne mechanizmy typu psychologicznego: humor pobudza oryginalność myślenia.

A. Koestler tak to przedstawia:
- ha ha ( humor)
- aha (odkrycie)
- ach (twórczość).

Zarówno twórczość jak i humor wymagają fantazji, dużej swobody kojarzeń nie hamowanych nadmierną kontrolą wewnętrzną, czy poczuciem konieczności bycia zgodnym w każdej sytuacji z akceptowanymi społecznie normami (nonkonformizm). Nauczyciel tworząc atmosferę humoru w wychowaniu i nauczaniu, ułatwia realizację w pewnych granicach procesów twórczych.

Z badań przeprowadzonych wśród nauczycieli wynika, że wykorzystują oni poczucie humoru w pracy z uczniem w celach:

· Ośmieszanie wychowanków zachowujących się niewłaściwie(22,7%)

· Rozładowanie złej atmosfery w grupie (22,5%)

· Utrzymanie dobrej atmosfery w grupie (20,0%)

· Wypełnienie czasu (13,7%)

· Skrócenie dystansu pomiędzy wychowawcą i wychowankiem(13,7%)

· Zapobieganie konfliktom (12,5%)

· Skłonienie do posłuszeństwa (10,7%)

· Pozyskanie zaufania wychowanka (6,7%)

· Pobudzenie optymizmu życiowego, radości życia (5,0%)

· Wzmacnianie własnego autorytetu (3,7%)

· Wzbudzanie sympatii do nauczyciela (3,7%)

· Badanie nastroju w klasie ( 1,2%).

Czy uczeń twórczy może swoim zachowaniem przypominać buntownika?

Uczeń twórczy charakteryzuje się skłonnością do żartów, jest dowcipny, posiada poczucie humoru. Podobnie zachowują się uczniowie zbuntowani, sprawiający trudności wychowawcze, ale podłożem ich humoru nie jest twórczość lecz chęć robienia na złość, niszczenia. Nauczyciel musi odróżnić te dwa typy humoru, wynikającego z twórczości i wynikającego z chęci destrukcji. Przed nauczycielem stoi trudne zadanie odróżnienia ucznia twórczego od buntownika. Twórczość uczniów przejawia się w szkolnych działaniach, w sposobie uczenia się, czytaniu książek, organizacji życia klasowego, w rozmowach i zajęciach pozalekcyjnych, w umiejętności komunikowania się z innymi. Ważne jest przede wszystkim umożliwienie dziecku kształtowania własnego „ja” oraz wyrażania swojej indywidualności w działaniach twórczych.

W klasie szkolnej uczniowie twórczy bywają myleni z uczniami niegrzecznymi. Nauczyciele często są zakłopotani zachowaniem uczniów twórczych. Zachowania te przejawiają się zadawaniem zaskakujących pytań, udzielaniem nieoczekiwanych odpowiedzi, zgadywaniem i snuciem przypuszczeń, a także nietypowym humorem oraz skłonnością do żartów. Uczeń wybitny zadaje pytania, na które nauczyciel nie potrafi odpowiedzieć nie dlatego, że brak mu wiedzy. Po prostu nie nadąża za uczniem w zdolności do rozumowania, abstrakcyjnego myślenia[12]. Niektóre zachowania dzieci zdolnych są odbierane przez nauczycieli nie jako wyraz kreatywności ale jako przejaw nonkonformizmu, braku uwagi i szacunku dla norm klasowych oraz nauczyciela. Większość cech uczniów twórczych jest kłopotliwa dla nauczycieli wymagających od uczniów zewnętrznej dyscypliny i konformizmu poznawczego.

Jak odróżnić zachowanie ucznia twórczego od trudnego?

Aby móc rozróżnić właściwości zachowań destrukcyjne od twórczych należy poznać charakterystyczne cechy myślenia i zachowania uczniów twórczych.

Witold Dobrołowicz uważa, że uczniów twórczych można podzielić:

1) ze względu na dziedzinę twórczości: uczniowie twórczy muzycznie, literacko, plastycznie, technicznie;

2) ze względu na przejawy twórczości w zachowaniach:

a) uczniowie kreatywni w znaczeniu aktualnym to uczniowie, którzy rzeczywiście tworzą w jakiejś dziedzinie, posiadają w tym zakresie osiągnięcia, uznanie oraz pewien stopień świadomości własnych możliwości;

b) uczniowie kreatywni jedynie potencjalnie to uczniowie o ponadprzeciętnych możliwościach twórczych, ale jeszcze nieodkrytych i nieujawnionych.

Według autora uczniów twórczych potencjalnie jest znacznie więcej niż uczniów twórczych aktualnie[13].

Moje obserwacje uczniów w trakcie warsztatów, doświadczenie w pracy w Poradni

z uczniami sprawiającymi problemy dydaktyczne i wychowawcze potwierdzają tę tezę. Wielu uczniów niegrzecznych, negatywnie ocenianych przez nauczycieli w trakcie wykonywania zadań przewidzianych w treningu twórczości wykazują się dużą wytrwałością i oryginalnością rozwiązań.

Eblis Paul Torrance na podstawie badań testowych doszedł do wniosku, iż twórczy uczniowie:

1) nie boją się ryzyka;

2) badają ograniczenia, często zadają pytania o zagadkowe rzeczy, chcą wiedzieć, podejmują trudne zadania, które pochłaniają ich uwagę i energię poznawczą;

3) są odważni w swoich przekonaniach, zaciekawieni, poszukujący, zdecydowani i pewni siebie;

4) są wrażliwi emocjonalnie i świadomi swoich emocji, są zdolni do odczuwania i wyrażania silnych uczuć;

5) są prężni i uczciwi;

6) często zgadują lud stawiają hipotezy;

7) wykazują się niezależnością w myśleniu i ocenianiu, są pracowici lub zajęci, intuicyjni lub zdolni do wglądu;

8) lubią pracować w samotności, zawsze są zainteresowani, uparci lub wytrzymali, preferują zadania złożone;

9) od czasu do czasu ulegają regresji, stając się dziecinni i swawolni;

10) mają dobrą pamięć, są asertywni, ufni, podejmują inicjatywę w działaniach, są niezależni;

11) mają poczucie piękna i poczucie humoru;

12) są serdeczni i szczerzy, walczą o odległe cele;

13) są sumienni i prawdomówni nawet wtedy, gdy to może ranić, nie są skłonni do akceptacji rzeczy tylko dlatego, że inni tak czynią;

14) są wizjonerami i idealistami[14].

Twórczy uczeń jest problemem i wyzwaniem dla nauczyciela.

Czy osoby z twórczymi predyspozycjami zawsze osiągają sukcesy w życiu?

Często mylone są osoby twórcze, które dobrze radzą sobie w sytuacjach nowych, otwartych i niejednoznacznych z osobami inteligentnymi, które osiągają sukcesy w znanych i typowych okolicznościach. O sukcesie życiowym obok inteligencji i kreatywności decydują także pewne cechy osobowości, jak: otwartość umysłu i zamiłowanie do nowości, tolerancja dwuznaczności i sprzeczności, niezależność i odwaga, zaradność, sumienność, pracowitość, wytrwałość czy otwartość na doświadczenia. Sprawność umysłowa, inteligencja jest koniecznym, lecz niewystarczającym warunkiem działania twórczego i do osiągnięcia sukcesu życiowego.

Osoby o niskim ilorazie inteligencji są zwykle mało twórcze, natomiast osoby o podwyższonym ilorazie inteligencji mogą być twórcze[15]. Nauczyciel musi wiedzieć, że ważne są nie tylko prace dzieci ale ich twórcze zdolności, sposoby rozwiązywania problemów, sposoby twórczych działań – co pozwoli lepiej przewidywać twórcze osiągnięcia uczniów i daje większe możliwości oddziaływań edukacyjnych.

O tym, czy osoby z twórczymi predyspozycjami osiągają sukcesy w życiu czy też marnotrawią te zdolności decydują między innymi[16]:

1) Możliwości intelektualne; człowiek inteligentny potrafi spożytkować i rozwinąć swoje zasoby a człowiek mniej inteligentny roztrwoni je np. na działalność sprzeczną z prawem, bunt, konflikt.

2) Środowisko: rodzinne, szkołą, rówieśnicy.

3) Własne zaangażowanie ucznia.

4) Łut szczęścia – spotkanie mistrza na swojej drodze. Ważnym czynnikiem w rozwoju zdolności jest przypadek czyli znalezienie się we właściwym miejscu w odpowiednim czasie.

Z moich doświadczeń pedagoga pracującego z uczniami mającymi problemy z prawem wynika, że dzieci zdemoralizowane, popełniające drobne kradzieże, mające konflikty z nauczycielami i kolegami szkolnymi zazwyczaj są uczniami zdolnymi, mającymi przeciętne lub wyższe możliwości intelektualne ale nie osiągają dobrych wyników nauczania z przyczyn często nie do końca zależnych od nich. Wpływ na brak osiągnięć ma nieprawidłowo funkcjonująca rodzina, zdemoralizowani rodzice nie wywiązujący się ze swoich obowiązków rodzicielskich, przemoc domowa czy alkoholizm. Takie dzieci mają zaniżoną samooceną, nie wierzą we własne możliwości, nikt nie zachęca ich do nauki, często nie mają warunków do odrabiania lekcji. Po nieprzespanej nocy z powodu awantury w domu, pijaństwa rodziców, interwencji Policji dziecko idzie do szkoły z nieodrobionym zadaniem, nieprzygotowane do zajęć, gdzie znerwicowany nauczyciel wyzywa go od nieuków a koledzy się śmieją, że w domu była „niezła zadyma”. Taki uczeń, jeżeli nie trafi na mądrego dorosłego, ma niewielką szansę rozwinięcia swoich zdolności i osiągnięcia dobrych wyników nauczania.

Jak rozpoznamy osobę z twórczym potencjałem?

Praktycznym przejawem postawy twórczej są sposoby rozwiązywania problemów. W rozwiązywaniu problemu wyróżnia się techniki algorytmiczne i heurystyczne[17]. Algorytm to niezawodny schemat postępowania, który jednoznacznie i bardzo ściśle określa, jakie operacje należy kolejno wykonać, aby poprawność postępowania była gwarantowana. Heurystyka to luźny sposób postępowania, który ułatwia osiągnięcie celu lub rozwiązanie problemu, ale niczego nie gwarantuje. Mają charakter intuicyjny, ułatwiają radzenie sobie w sytuacji problemowej. Chcąc rozwiązać problem którymś z tych sposobów musimy posługiwać się odpowiednim typem myślenia. W technice algorytmicznej dominuje typ myślenia konwergencyjnego a heurystyce myślenie dywergencyjne. Podział ten dotyczy bardziej typów zadań. Myślenie twórcze prawie zawsze ma charakter dywergencyjny, choć problemy których dotyczy mogą mieć różne rozwiązania. Myślenie konwergencyjne polega na poszukiwaniu rozwiązań w jednym dominującym kierunku. Jest skuteczne w przypadku problemu, który posiada jedno właściwe rozwiązanie. Taki charakter mają np. ściśle określone procedury przy wykonaniu pewnych reakcji chemicznych. Taki charakter też zwykle maja problemy szkole, w których chodzi o znalezienie jednego dobrego rozwiązania i dlatego nie stymulują one myślenia rozbieżnego.

Myślenie dywergencyjne, rozbieżne polega na produkowaniu dużej ilości różnorodnych pomysłów. W różnych złożonych, trudnych sytuacjach dostarcza alternatyw przydatnych do znalezienia jakiegoś rozwiązania.

Joy Paul Guilford[18] wyróżnił cechy charakterystyczne myślenia rozbieżnego:

a) płynność myślenia; zdolność do wytwarzania w krótkim czasie wielu słów, sentencji, pomysłów. Im większa zdolność do wytwarzania wielu pomysłów, tym większe prawdopodobieństwo pojawienia się prawdziwie twórczego rozwiązania. Płynność myślenia ma bezpośredni wpływ na możliwości pisania, tworzenia opowiadań, powieści;

b) giętkość myślenia to umiejętność dostosowywania metod rozwiązania problemów do zmieniających się okoliczności. Ocenia się ją liczbą różnych jakości wytworzonych rozwiązań, klas, doktórach należy dany pomysł;

c) oryginalność myślenia to zdolność dostrzegania nietypowych rozwiązań umożliwiająca dostrzeganie nowych aspektów sytuacji problemowej. Rozwiązanie naprawdę oryginalne jest rzadkie (unikatowe), niecodzienne i sensowne;

d) wrażliwość na problemy to zdolność wykrywania wad, luk, trudności występujących w różnych sytuacjach i działaniach ludzi. Gdy trafnie przewidzimy następstwa różnych zjawisk, planów projektów to znaczy, że mamy dobrze rozwiniętą tę zdolność.

Kontynuator teorii Guilforda, Torrance dodaje piąty czynnik myślenia:

e) elaborację (staranność) – dokładność, szczegółowość opracowania sytuacji problemowej.

Rozwiązywanie problemów i myślenie twórcze mają ze sobą tak wiele wspólnego, że w zasadzie można je traktować jak to samo zjawisko. Jest coś z twórczości w każdym spontanicznym rozwiązywaniu problemów, a myślenie twórcze jest zwykle traktowane jako środek prowadzący do rozwiązania problemu. Problem jest to rodzaj zadania, którego człowiek nie może rozwiązać za pomocą swoich wiadomości, umiejętności i nawyków. Liczba i treść zasadniczych faz kreatywnego rozwiązywania problemów różni się u poszczególnych autorów, jednak pewne etapy są wspólne: dostrzeżenie problemu, zrozumienie problemu, formułowanie i redefiniowanie problemu, wytwarzanie pomysłów rozwiązania, weryfikację i realizację pomysłów rozwiązania.

Nie wszystkie z wymienionych faz są niezbędne do rozwiązania problemu[19]. Dla pedagogów ważny jest związek zdolności dostrzegania problemu z ciekawością poznawczą, która stanowi jeden z podstawowych czynników motywujących twórczość.

Wśród motywów sprzyjających twórczości wymieniana jest motywacja immanentna, która polega na czerpaniu satysfakcji z samej czynności tworzenia (Teresa Amabile)[20]. Tak motywowanej czynności możemy oddawać się długo, wydajnie i bez odczuwania negatywnych skutków, np. zmęczenia. Ciekawość jest reakcją emocjonalną na bodźce nowe, zmienne i konfliktogenne wywołujące konflikty poznawcze, czyli problemy. Emocje pozytywne związane z ciekawością to zdziwienie, zdumienie, zaskoczenie, fascynacja, pasja.

Przy pomocy jakich metod badawczych możemy zdiagnozować twórcze dziecko?

Najprostszym sposobem uzyskania informacji, czy dziecko jest twórcze jest skierowanie ucznia do Poradni Psychologiczno – Pedagogicznej, gdzie dziecko zostanie poddane badaniom odpowiednimi testami. Współczesne badania psychologiczne nad twórczością zapoczątkował J.P.Guilford. W 1950 r. wprowadził pierwsze testy kreatywności oraz rozwinął podejście egalitarne do zjawiska twórczości.

W literaturze przedmiotu przedstawiane są różne modele badań nad twórczością. Dorota Kubicka[21] przedstawiła dwa modele badające rodzaj twórczości:

Pierwszy model odnosi się do ludzi wybitnie uzdolnionych i bada twórczość jako wyjątkowy sposób funkcjonowania człowieka.

Drugi model bada, w jaki sposób procesy twórcze współistnieją w organizowaniu ludzkich czynności z innymi procesami. W obu modelach stosowane są podobne metody diagnostyczne, najczęściej kwestionariusze osobowości, motywacji i postaw oraz testy twórczości. Najbardziej popularne są serie testów Torrance’a i rysunkowe testy twórczości Urbana – Jelena, które mierzą twórczość potencjalną rozumianą jako zespół zdolności intelektualnych, procesy społeczne oraz właściwości motywacyjno – osobowościowych, przejawiające się w tworzeniu własnych, bogatych i niekonwencjonalnych syntez elementów niedokończonego rysunku.

Prawdziwa twórczość jest działalnością rozciągniętą w czasie, przerywaną różnymi zajęciami, na którą składa się wiele procesów i w której splatają się ze sobą rozmaite, często przeciwstawne umiejętności. Całościowy obraz twórczości przynoszą badania grupowego myślenia twórczego podczas rozwiązywania problemów, podczas treningów twórczości[22].

Trening twórczości jest to system doraźnych , grupowych ćwiczeń stosowanych w celu pobudzenia, zwiększenia i wspierania potencjalnych zdolności myślenia i działania twórczego[23]. W trakcie treningów kreatywnego myślenia najczęściej rozwijane są umiejętności interpersonalne, porozumiewanie się, współdziałanie. Uczestnicy poznają podstawowe sposoby rozwijania motywacji twórczej, budowania twórczej atmosfery grupowej, wspomagania zdolności twórczego myślenia, jak: abstrahowanie, dokonywanie skojarzeń, rozumowanie dedukcyjne, rozumowanie indukcyjne – analogie, metaforyzowanie, transformowanie, przezwyciężanie przeszkód i barier twórczości. Tematyka ćwiczeń może obejmować przegląd najważniejszych technik twórczego rozwiązywania problemów, np. rozwój samowiedzy, dostrzeganie i formułowanie problemów, rozwijanie umiejętności rozwiązywania problemów, ćwiczenia stymulujące pomysłowość, płynność, elastyczność i oryginalność myślenia, ekspresję twórczą, kształtujące zaradność i przedsiębiorczość.

W jaki sposób nauczyciel może rozpoznać zdolnego ucznia?

Nauczyciel nie ma do dyspozycji testów pozwalających oszacować potencjał twórczy ucznia, dlatego powinien z większą wnikliwością i wiedzą na temat twórczości obserwować pod tym kątem zachowania uczniów. Typowe dla zachowań twórczych jest łatwe przechodzenie od jednego zadania do innego, różnorodne pomysły, odległe skojarzenia, długie łańcuchy przekształceń myślowych. Duże znaczenie ma aktywność i samodzielność uczniów w przełamywaniu rozmaitych ograniczeń i blokad, realizowanie własnych wizji i znaczne zaangażowanie własnego projektu[24].

Bardzo trudnym zadaniem jest zbieranie tego typu informacji. Obecnie coraz częściej filmuje się czynności osób realizujących jakieś twórcze zadania, a następnie ustala się system kodowania zachowań i wypowiedzi osób, czyli sposób przekładu danych obserwacyjnych na ilościowe, zgodnie z danym modelem twórczości. Techniki obserwacyjne znajdują zastosowanie w badaniach nad czynnościami twórczymi.

Ale w klasie szkolnej nauczyciele mają różnych uczniów: bardzo zdolnych, przeciętnych i słabych. Jak poradzić sobie z dylematem, którym uczniom powinno poświęcić się więcej czasu i energii? Nie ma jednej odpowiedzi na tak zadane pytanie. Jest wiele teorii, wielu naukowców próbuje rozwiązać ten dylemat. Każda klasa jest inna, każde dziecko jest ważne. Nauczyciel wybierając metody nauczania musi kierować się wiedzą, intuicją, doświadczeniem i mądrością.

A co może zrobić każdy nauczyciel w celu rozwijania kreatywności uczniów?

Nauczyciel może wybrać własną drogę, może pracować swoimi metodami ale musi pamiętać, że lekcje muszą być ciekawe, zajmujące dla dzieci ale też dla samego nauczyciela. Nauczyciel powinien sam dobrze bawić się na lekcji wspólnie z uczniami.

W tej konwencji utrzymane jest twórcze nauczanie. Jest to takie podejście dydaktyczne, które czyni z procesu uczenia się działanie bardzo interesujące, zajmujące a nawet ekscytujące i efektywniejsze niż tradycyjne. To również rozwijanie i modyfikowanie materiałów oraz sposobów nauczania , które rozbudzają zainteresowania uczniów i ich motywację do uczenia się. Takie nauczanie jest nieodłączną częścią każdego dobrego nauczania. Natomiast nauczanie twórczości to nauczanie nakierowanie na rozwijanie indywidualnych zdolności uczniów do twórczego myślenia i działania, np. treningi twórczości. Nauczanie twórczości wyzwala również twórcze nauczanie, gdyż pobudzanie twórczości uczniów angażuje własne umiejętności twórcze nauczyciela. Rozwija swoją kreatywność w dziedzinie stosowanych metod, opracowuje nowe i oryginalne formy oraz środki dydaktyczne, stosuje innowacyjne podejście do nauczania[25].

Zakończenie

Coraz częściej w literaturze pedeutologicznej mówi się o nauczycielu twórczym. Nie ma wybitnych uczniów bez wybitnych nauczycieli.. Nie jest prawdą, że dzieci zdolne są skazane na sukces. Gdy uczeń twórczy nie spotka na swojej drodze twórczego nauczyciela, może nie rozwinąć się nigdy. Rodzice często nie wiedzą, że mają utalentowane, twórcze dziecko[26]. Jak nauczyciel poprzez swoje działania może stymulować rozwój dziecka?

Główne działania nauczyciela, to:

- ośmielanie uczniów i dodawanie im wiary we własny potencjał twórczy;

- zachęcanie ich do wykorzystywania wszelkich możliwości podejmowania działań twórczych;

- pobudzanie i wspieranie prostych uzdolnień, wrażliwości i sprawności;

- stymulowanie ciekawości poznawczej;

- trenowanie pamięci;

- wzmacnianie świadomości twórczości.

Równie ważny jest sposób prowadzenia lekcji sprzyjający rozwojowi twórczego myślenia, czyli:

- stosowanie metod aktywizujących myślenie;

- stawianie pytań pobudzających krytyczne myślenie;

- ćwiczenie samodzielności;

- dostosowanie zadań do indywidualnych zdolności dziecka;

- indywidualizacja zadań domowych;

- tworzenie pozalekcyjnych kół zainteresowań;

- praca w grupach[27].

Moją pracę chciałabym zakończyć apelem do nauczycieli:

Nauczycielu:

1.Ceń myślenie twórcze uczniów.

2.Czyń uczniów bardziej wrażliwymi i otwartymi na środowisko.

3.Zachęcaj do zadawania pytań, eksperymentowania i manipulowania rzeczami i ideami.

4.Ucz sposobów systematycznego sprawdzania każdego pomysłu.

5.Strzeż się przed narzucaniem sztywnych schematów poznawczych.

6.Rozwijaj w klasie twórczą atmosferę.

7.Ucz tolerancji w stosunku do nowych lub różnorodnych idei.

8.Ucz dzieci cenić własne pomysły.

9.Ucz umiejętności unikania niepotrzebnej kary ze strony kolegów.

10.Dostarczaj wiedzy o procesie twórczym.

11.Rozwiewj trwogę przed arcydziełem.

12.Wspieraj i darz zaufaniem uczenie się inicjowane przez samych uczniów.

13.”Zabijaj uczniom ćwieka”.

14.Stwarzaj sytuacje wymagające twórczego myślenia.

15.Twórz sytuacje wymagające zarówno aktywności, jak i spokoju.

16.Udostępnij środki do realizacji pomysłu.

17.Popieraj zwyczaj pełnej realizacji pomysłów.

18.Rozwijaj konstruktywny krytycyzm.

19.Wspieraj zdobywanie wiedzy z różnych dziedzin.

20.Bądź śmiałym, pełnym animuszu nauczycielem[28].

(F. Torrance)

Janusz Korczak :

„ Jeśli umiecie diagnozować radość dziecka

i jej natężenie, musicie dostrzec,

że najważniejszą jest radość pokonanej trudności,

osiągniętego celu, odkrytej tajemnicy.

Radość triumfu i szczęście samodzielności,

opanowania, władania”

Lidia Małobęcka-Puka


BIBLIOGRAFIA


1. Dobrołowicz W., Psychodydaktyka kreatywności, Warszawa: WSPS 1995., s.155.

2. Cropley A. J. Nauczyciel wobec twórczego działania, Warszawa WSiP 1989 s.116, 117.

3. Kubicka D., Kontrowersje wokół pomiaru twórczości u dzieci, „Charaktery” 2000 nr 3.

4. Kubicka D., Jak rozpoznać, czy ktoś jest osobą twórcza, Nowa Polszczyzna Nr 55.

5. Kubicka D., Wpływ szkoły na rozwijanie twórczych możliwości u uczniów, Nowa Polszczyzna Nr 51.

6. Kubicka D., Kręte ścieżki twórczej myśli, Charaktery, Marzec 2000.

7. Limont W, Zdolni do wszystkiego, „Charaktery” 2003 nr 10.

8. Nęcka E., Orzechowski J., Słabosz A., Szymura B., Trening twórczości, Gdańsk 2005.

9. Nęcka E., Psychologia twórczości, Gdańsk 2003.

10. Necka E., Proces twórczy i jego ograniczenia, Kraków 1995.

11 Nęcka E., TRoP… Twórcze Rozwiązywanie Problemów, Kraków:Impuls1994.

12. Nerło M., Zdolny czy nie, „Charaktery” 2003 nr 10.

13. Okraszewski K., Rakowiecka B., Szmidt K., Porządek i przygoda. Lekcje twórczości, Warszawa 1997.

14. Pietrusiński Z., Atakowanie problemów, Warszawa: Nasza Księgarnia 1983, s.22.

15. Szmidt K.J., Pedagogika twórczości, Gdańsk 2007.

16. Szmidt K.J., Trening twórczości w szkole wyższej, WSH-E w Łodzi, Łódź 2005.


[1] W. Tatarkiewicz, Dzieje sześciu pojęć; sztuka, piękno, forma, twórczość, odtwórczość, przeżycie estetyczne, Wrocław: Ossolineum 1982, s.291.

[2] K.J. Szmidt, Trening twórczości w szkole wyższej, WSH-E w Łodzi, Łódź 2005,s.16.

[3] R. Schulz, Studia z innowatyki pedagogicznej, Toruń: Wyd. UMK 1996,op.cit., s.10.

[4] K.J. Szmidt, Pedagogika twórczości, Pedagogika GWP, Gdańsk 2007.

[5] E. Nęcka , Psychologia twórczości, Gdańsk 2003.

[6] A.H.Maslow, W stronę psychologii istnienia, Poznań: Rebis 2004.

[7] K.J. Szmidt, Pedagogika twórczości, Pedagogika GWP, Gdańsk 2007,s.197.

[8] Ibidem, s.194.

[9] E. Nęcka , Psychologia twórczości, Gdańsk 2003.

[10] Słownik Języka Polskiego, red. M. Szymczak, Warszawa: PWN 1998.

[11] K.J. Szmidt, Pedagogika twórczości, Pedagogika GWP, Gdańsk 2007.

[12] J. Strelau, Każdy wybór ogranicza, Charaktery Wydanie Specjalne, Zeszyt 2/2009,s.15.

[13] W. Dobrołowicz, Psychodydaktyka kreatywności, Warszawa:WSPS1995.

[14] K.J. Szmidt, Pedagogika twórczości, Pedagogika GWP, Gdańsk 2007.

[15] E.Nęcka, Psychologia twórczości, Gdańsk 2003,s.802

[16] W.Limont, Zdolni do wszystkiego, „Charaktery” 2003 nr 10;

[17] E. Nęcka, TRoP… Twórcze Rozwiązywanie Problemów, Kraków:Impuls1994.

[18] K.J. Szmidt, Pedagogika twórczości, Pedagogika GWP, Gdańsk 2007, s.98.

[19] Ibidem.

[20] Nęcka E., Psychologia twórczości, Gdańsk 2003,s.799.

[21] D.Kubicka, Jak rozpoznać, czy ktoś jest osobą twórczą….Nowa Polszczyzna Nr 55.

[22] D.Kubicka, Jak rozpoznać, czy ktoś jest osobą twórczą….Nowa Polszczyzna Nr 57.

[23] E. Nęcka, J.Orzechowski, A.Słabosz, B.Szymura Trening twórczości, Gdańsk 2005.

[24] K.J. Szmidt, Pedagogika twórczości, Pedagogika GWP, Gdańsk 2007.

[25] Ibidem.

[26] D.Kubicka, Kręte ścieżki twórczej myśli, Charaktery, Marzec 2000.

[27] K.J. Szmidt, Pedagogika twórczości, Pedagogika GWP, Gdańsk 2007.

[28] Ibidem,s.268.